Со години седиме и гледаме како способни луѓе одат надвор (со чесен исклучок на амбасадорите), а неспособните преку семејни, партиски и корпуциски врски запоседнуваат важни позиции во земјата: од општински до државни јасли, од банки до амбуланти. И процесот тече, способните аут, неспособните ин, способните аут, неспособните ин…и така натака додека не се достигне критичната точка од која нема враќање: резултат – колапс на системот.

Едноставно премногу неспособни запоседнуваат важни позиции за кои се потребни способни и вешти луѓе, а ова како водечки принцип важи за позиции кои досегаат од врвот на државниот апарат, сè до теткицата на шалтер која мене и група од десетина сојадници нè подложува на тест налик од „Survivor“ реалното шоу (кој издржи исправен да не колабира, победил во играта).

Тоа е тој „incompetence overload“ кој си го дозволивме и немушто му дадовме подршка.

Неколку години наназад сведоци сме на една позачестена пракса политичарите, т.е. носителите на јавни функции, да праќаат писма по повод некоја за нив важна пригода или повод. И додека во светот писмото како комуникациска форма најчесто се користи за честитки и сочувства, во Македонија тоа доживува своја интригантна ревитализација која има посебна заднина вредна за испитување. 

Писмото во политичката комуникација на Македонија стана посебна форма, односно медиум, во која една страна (нашата) треба да се пожали за нешто или да упати отворена критика кон некоја друга страна. Наместо да се користат вообичаените канали и форми за дипломатска комуникација, писмото го презема бремето на еден релативно покомплексен комуникациски феномен. Неколку очигледни функции на истото:

• Писмото добива улога на акумулатор на фрустрациите на домашните политичари од неможноста да се справат со проблемите кои им се паднале за решавање. Како некој запис на разочаран љубовџија кого го откачиле, писмото станува белото врз кое треба да падне црното на општествено-политичката реалност, и врз кое оној кој пишува треба малку да си олесни на душичката.
• Симулатор на некаков-си „аристократизам“, односно бароковиден инструмент и дополнителна форма за ретроизација на политичката реалност во Македонија. Писмото станува барок на хартија во рацете на носителите на политичките фунции во земјата.
• Обид за поставување на соговорничка сцена и комуникациски чин, тогаш кога некој ве исклучил од одреден комуникациски круг. Писмата покажуваат дека земјата е комуникациски подбутната, а нашите великодостојници се обидуваат да го отворат каналот за комуникација. Афективноста во писмата ја сигнализира токму оваа позиција на соговорник кој сака да се наметне, откако бил исклучен од комуникацијата. Јазикот кој се развива во овие писма се шири и во други форми на политичката комуникација (изјави, интерјвуа, говори и сл.) и добива размери на еден, така замислен, „државничко-патриотски“ дискурс кој треба да биде глас на обесправениот кон неправедниците.
• Конечно, се работи за една „комуникациска“ игра од типот „ти говорам ќерко, сети се снао“ во која оној на кој му се обраќате всушност е секундарен реципиент на пораката. Многу поважен е конситуациониот „сведок“ на комуникацијата, односно домашната јавност. Се работи за вкрстување во кое домашната јавност е главниот примател на пораките и која треба да се увери и убеди во нешто што стои во самите пораки. Формалниот примател на пораката и неговите реакции се надвор од интересите на ваквата комуникација. Писмата се на свој начин „бумеранг писма“ кои се праќаат за да се вратат дома и тука да ја извршат својата примарна комуникациска функција. Со ова надворешната политика себеси се сведува на прикриена внатрешна политика.

1. Македонија помин(ув)а низ еден тажен период на зголемени меѓуетнички тензии за кои многумина се сомневаат дека се дел од секакви политички и профитерски сценарија.  Ако политичките времиња се турбулентни, каде се тука медиумите?

Медиумите се во центарот на „кашата“. Наместо одговорно да известуваат, тие беа и упорно се клучни актери во билдање тензии, штитење интереси на своите политички спонзори, ширење омраза, индоктринација со негативни стереотипи, ширење шпекулации и така натаму.

Дискусиите кои се развија на оваа тема ретко беа повеќе страни. Острата поделеност на Македонија по неколку основи (политичка, етничка, верска…) повторно влијаеше критиките кон актерите и медиумите да бидат еднострани, површни, неискрени и секако неефектни. Наместо критиката да изнесе на виделина како нешто не смее да се прави, самите критики со ваквата поставеност (едностраност) само станаа дел од тензичниот вител (имав и една смешна епизода во која новинар ме повикува да ја осудам емисијата на Ефтов, додека тој самиот не смееше да крене глас против шовинистичките колумни објавени во Вечер и Дневник).

Нејсе, останува фактот дека медиумите се длабоко окупирани од политиката и простите партиски интереси. Во продолжение контрастивна анализа на трите најкоментирани прилози од нашите медиуми и кои од јавноста беа означени како „најхушкачки“. Проценете која од нив била најбрутална и која заслужува најголема осуда (мојата лична топ листа е 1. Вечер, 2. Во центар, 3. Дневник) [кликни open link in new tab за крупна фотографија со детали на анализата].

2. Втората дебата која се наметна на оваа тема беше „Маршот за мир“ одржан на 17 март. Иако иницијативата беше навидум едноставна, јасна  и благородна, се потегна прашањето дали треба да се подржи и учествува затоа што на него се придружија и „пропагандисти-хејтери…хушкачи на насилство и поттикнувачи на етничка, верска и други видови омраза“. Пост фестум оние кои учествуваа беа повикани дека „биле изманипулирани“ („садевте тикви со ѓаволот“, „вашиот марш им го „продадовте“ на сејачите на омраза“, „Во саботата, за жал, марширавте во една парада посветена на Иванов и на Груевски. Бевте изманипулирани“) .

Лично, во мојата скромна моќ на етичко и логичко расудување, граѓаните добронамерници не го заслужија обвинувањето. Може критика да се насочи кон медиумите и новинарите кои грубо политички го испинува маршот за собирање политички поени на носителите на власта, може да се обвинуваат одредени поединци и групи за дволичност и злоупотреба на маршот за самопромоција или залажување, но да се обвинат добронамерниците дека тие се првите за критика, навистина беше, благо кажано, неумесно. Секој може да земе или да не земе учество и да го каже тоа јавно, а причините можат да бидат издржани или не, но да се прогласува речиси за ступидна групата која  марширала е „out of line“. A ако граѓаните не излегоа дали критиката кон нив пак ќе беше „пасивните граѓани не се ни осмелуваат да го кренат гласот против насилството“?

Може да се дебатира на политички план кои се дриблањата и последиците, но не смее да се остане само на тоа. Да се каже не на насилството, по мене, беше далеку поважно. Ако наместо политички, ситуацијата ја читате етички, еве како би можело да се алегоризира целата ситуација:

Замислете во некое село избувнува пожар. Соседите стануваат да помогнат во гаснење на пожарот, затоа што од нивната здружена помош зависи дали ќе биде нешто спасено од куќите или не. Додека спасоносноата вода оди со кофи оди бргу од рака во рака во гаснењето на пожарот, неколку од селаните извикуваат: „Аха! Еве неколку од потпалувачите, лично ги видовме, се измешале со нас во гаснењето!!!“ Дилемата која се поставува е: дали во знак на протест што осомничени потпалувачи зеле учество во гаснење на пожарот (да прикријат траги или да соберат заслуги?), треба сите да кренат раце и да кажат „Screw You Guys I’m Going Home“?. Јас сум еден од оние кои вака би направиле вака: да се крене глас против хипокризија е важно, но не по цена да се прекине гаснењето. Поважно е да се изгасне пожарот, па би продолжил со гаснењето. По ова може да се премине во „фаќање на потпалувачите“ и задоволување на правдата. 

In order to become the master,
the politician poses as the servant.
Charles de Gaulle

На неколку места во своите книги и интервјуа една од интелектуалните величини на нашата ера Ноам Чомски споменува дека една од најголемите заблуди на нашето време е дека капитализмот и демократијата се природни партнери. Не само што не се тоа во некоја задоволителна смисла, туку во многу нешта се сосема спротивни: демократијата цели кон задолволување на интересите на мнозинството, капитализмот го интересира само поединецот и неговиот личен профит, демократијата ја велича толеранцијата и соживотот, капитализмот себичноста и престижот. Во многу нешта капитализмот и демократијата се или сопоставени или целосно спротивставени.

Но, на Запад овој во суштина труизам, многу вешто се крие, и не е лесно да се раскринка заради силното влијание на медиумите и на политичките односи со јавноста. Кај нив, во поголем или помал степен, успева да се одржи каква таква „идеологија на демократизмот“, особено во САД и во т.н. „Стара Европа“, која почива на слободата на говор, правата на поединецот, политичките и врески слободи, и така натаму.
„Новите демократии“ произлезени од бившите социјалистички земји и делумно од азискиот свет, потешко успеваат да ја маскираат оваа подвоеност. Она што во почеток е срамежливо угледување и прелевање на двата пола, станува сé појасно дека прераснува во целосна доминација на капиталистичкиот елемент во овој „двоец“. Од една страна ним им е многу потешко да ја оживотворат во целост „идеологијата на демократизмот“ во средини и култури каде за нив нема позначајна традиција и вкоренети навики и вредносен систем. Од друга страна, економијата која е далеку од западните стандарди не успева да ги прикрие суровите капиталистички реалности од типот акумулација на капитал, тајкунизација, криминализација и корупција.
По иницијалните фази на „демократска еуфорија“ во која овие земји го глорифицираат правото на глас, плурализмот во политичкиот и медиумскиот живот, граѓанските слободи и слично, постапно се развива силен скептицизам и сомничавост кон начелата на демократијата и дали тие воопшто можат пристојно да заживеат во овие земји. Во ваков контекст носителите на политичките активности и самите партии во суштина стануваат целосно идеолошки соголени, а нивниот развој води кон една единствена можна инстанца: тие од политички партии преминуваат во фирми, односно компании.

Таква е состојбата и во Македонија: сеопшта симулација на идеологии од либерален, левичарски и десничарски тип, и целосна конфузија кој што прави и каде припаѓа. Целосна подреденост на политичкото кон економското, како во методите, така и во вистинските цели. Трендот на прифаќање на економските методи во политиката се пројавува поинтензивно во 90-те години од XX-от век во Британија, а Тони Блер се смета за еден од првите западни политичари кои ја довел до совршенство „политиката како бизнис“ (препорачувам делата на Adam Curtis, особено четвртиот дел од документарецот The Century of the Self – Eight People Sipping Wine in Kettering ).
Покрај лесно проѕирната идеолошката симулација, многу други нешта ја потврдуваат интерната логика на политичкиот систем кој функционира речиси целосно по економски закони и корпоративната логика, особено оние во власта кои преку инструментите на државата многу полесно можат да ги изведуваат сите овие активности:

-Партиите како завод за вработување: Партиите фунционираат како фирми чија примарна цел е вработувањето на оние кои ги одржуваат и подржуваат. Де факто, партиите функционираат како бироа за вработување. Единствената мотивација на политичкото ангажирање, од локално, до највисоко централно ниво, станува и останува „корпорацискиот интерес“ за искачување по скалилата на моќ и лично богатство.

-Пиар: Партиите функционираат како фирми чии односи со јавност се идентични со оние на фирмите и поголемите компании. Техниките на убедување и манипулирање се речиси идентични.Реклами, кампањи, пресови, инсценирани медиумски настани, огласи, сé се тоа методи кои воопшто не се разликуваат по тоа дали продавате сапуни или некој нов закон.
-Политичко-медиумски сојузи: За одржување на ваков корпорациско-политички систем медиумите се клучен фактор, и за тоа тие не смеат да бидат оставени да функционираат ненасочено, или целосно слободно, особено оние најгледаните и најтиражните. Ако соработуваат супер, ако не, тогаш ќе бидат ставени под различни форми на индиректен и директен притисок.
-Угодување на потрошувачите: Како што компаниите се трудат да им излезат во пресрет на своите потрошувачи, угодувајќи им на најскриените страсти и желби, така и политиката целосно се приклонува кон тоа да опита кои се отворените и скриените желби на гласачите (политичките потрошувачи, заб. ав.) и потоа да им понуди некоја симулирана форма за нејзино задоволување. Ве нервираат професорите или докторите кои земаат мито, се апсат неколку такви (иако системот не се менува баш и продолжува да опстојува), ве фрустрираат другите етнички заедници или вери, исценирајте медиумски националистички спектакли кои ќе ви дадат шанса да извикате тоа што „демек“ не се смее и веднаш ви е полесно на душичката. Јавноста е загрижена за напливот на дроги кај малдите, направи кампања за тоа. Врв на ваквиот приод на „подвлекување“ се контактните емисии по медиумите кои функционираат како ординации за психо-терапија или пак архтитектонски потфати кои ја преземаат улогата на забавни паркови кои вообичаено ги прават компаниите.

-„Преземање“: Во корпорацискиот свет познат е феноменот на „merging“, односно спојување на компании, или пак преземање на помали од поголеми компании. „Конкурентноста води кон монопол“, односно кога силните стануваат посилни, послабите кои ја губат конкурентската битка се принудени да се припојат кон посилните. Нивното место во системот ја губи смислата тогаш кога тие немаат никаков потенцијал да ги загрозат посилните од себе. Репрезентативноста, односно застапувањето на граѓаните тука целосно му отстапува место на принципот на приграбување на моќта.

На микро план има и редица други индикатори за целосното претопување на политичкото во капиталистичкото и за преминот на партиите во фирми, но за нив повеќе во некој друг текст.

Турбофолкот најчесто се дефинира како музички жанр настанат на тлото на поранешна Југославија, првично на територијата на Србија во текот на воените деведесетти години од XX-от век. Од Србија бргу се проширува во Црна Гора, Босна и Херцеговина, Хрватска, Македонија, Словенија, Бугарија и Албанија. Преку медиумите турбо фолкот се проширува и во деловите од Европа, Северна Америка и Австралија населени со жители со потекло од Балканот.

Овој музички жанр главно се одликува со комбинирање фолк музика и елементи на диско, поп или „dance“ музика создавајќи амалгам од навидум неспоиви или дури контрадикторни музички звуци и стилови. Методот не е оригинален во балкански рамки каде и пред тоа се компонирани музички дела од сличен тип, а познати се под различни термини (чалга, буг., laiko, грч., tallava, алб., manele, ром.), како и пошироко („Чаби“ Мароко, „Раи“, Алжир, „Ал Жил“, Египет, боливудска „Бангра“ музика, Индија, „Наркокоридос“, Мексико, „Румбитас“, Шпанија, и други, Ćirjaković, 15-17). Теоретичарите ги сметаат за одделни обиди за „урбанизација на фолк музиката“. Од другите одлики важни за споменување се лесно певливите стихови, едноставни рими без амбициозност за подлабока смисла на стиховите, истакнат еротизам и воспевање на сексуалноста, и така натаму.

За автор на самиот термин „турбо-фолк“ се смета Антоније Пушиќ, alias Рамбо Амадеус, кој терминот го сковал за шеговити и пародични намени, но тој постапно се преосмисли и почнал да се употребува за именување на овој жанр.

Турбофолкот се смета и за своевидна субкултура која е рефлексија на бурните деведесетти години, а се поврзува со транзицијата, криминализацијата, тајкунизацијата, проширување на општествените кризи и обидите преку оваа музика да се избега од таквата реалност, така што турбо-фолкот речиси без исклучок се вбројува во ескапистичките правци во музиката (Slavkova, 2). Покрај ова, турбо-фолкот функционира и како средство за изведување на процесот на „рекомпонирање или преосмислување на идентитетот“, и „ре-традиционализација“ (ibid.) на тој начин што новата материјалистички обременета и хедонистички настроена култура ќе ја спои и помири со фолк-елементите на своето поднебје. Потребата од  рекомпонирање на групните идентитети се одвива во кризни периоди каде низ „митолошки (потпомогнато) преродување на групниот идентитет се освежува и зацврстува социјалната организација на колективот“ (Мирчеа Елијаде). Се работи за цикличен културолошки процес кој се обидува да го апсорбира новото во старото, давајќи му нов белег и квалитет на нивниот спој.

Сумарно, турбо-фолкот од разбибрижен музички „жанр“ кој комбинира различни хетерогени елементи, се развива во субкултурен феномен кој отсликува подлабоки процеси во општеството како што е ревитализација на колективот и обиди за апсорпција на материјалистичката потрошувачка култура во постоечкиот етно-културолошки код.

Турбо-фолк музиката се слуша во голема мера и во Македонија, а ликовите на Цеца Ражњатовиќ и Јелена Карлеуша имаат речиси култен статус кај својата бројна публика од овие простори. Во Македонија овој жанр се смета за „накалемен“, односно увезен од комерцијални причини од соседна Србија. Неговите интерпретации се распослани во широкиот дијапазон од еуфорично прифаќање и следење, до доживување како вулгарен простачки феномен и некаков-си карнелавистички ритуал на необразуваната класа. Градските власти натежнаа кон вториов пол и решија турбо-фолк музиката да ја забранат во превозните средства на јавното сообраќајно претпријатие од октомври 2011 (Скопјани ќе се возат со класика и техно, Кирилица, 5.10.2011).

Во ваков контекст интересна е појавата на ревитализација на локалното про-турбо-фолк творештво, во Македонија познато и како „новокомпонирана музика“, кое носи слични или идентични одлики со останатите пројави на овој жанр на Балканот. Иако „златните времиња“ на турбо-фолкот на Балканот се чини се далеку зад нас, сепак во Македонија тој во оваа 2012 година наоѓа плодно тло и пригода да се реактуелизира и ревитализира. Причините можат да бидат бројни, од општествена и морална криза, преку преосмислување на идентитетите на колективите, сé до пораст на национализмот. Најчесто низ комбинација на овие фактори и потребата од одреден ескапизам ваквите музички творби добиваат на актуелност и популарност.

Она што е поважно од (бес)смислата на стиховите подолу секако е прашањето каков поважен процес и промена овие творби олеснуваат или извршуваат? Македонија се соочува со сериозна криза на идентитетите, поделеност на различни основи и засилена сеграгација како по верска и етничка основа, така и на социјално-економски план. Во наш микро-контекст „воскреснатиот“ турбо-фолк претендира да биде „химна“ на класното раслојување на „богатиот“ од останатите и на воспевање на акумулацијата на капиталот. Тоа што политиката провејува и низ овие стихови, секако е сигнал дека нејзините прсти се длабоко вмешани во сите овие превирања потврдувајќи дека „демократскиот плурализам“ сé уште не успева да се ослободи од комунистичкиот холизам и потреба да контролира сé.

Kористени извори:

Čolović, Ivan (2000), Politika simbola, XX vek, Beograd.

Ćirjaković, Zoran (2011), „Turbofolk – Naš a svetski“, Fenomeni popularne kulture.

Slavkova,  Markéta (2010) „Еchoing the beаts of Turbo-folk: Popular Music and Nationalism in Ex-Yugoslavia“,  Urban People press.

Раденковиќ, Дарјан (2009), „Анализа на критиката на турбофолк културата“ (магистерски труд), Скопје.

На последниот ден од минатата година во неколку домашни медиуми осамна речиси идентичен наслов ‘TV 5 Monde ја преименува нашата држава во Македонија – Република Скопје!’.

Веста беше пренесена од друг медиум (порталот на албански јазик Едиторијал), што е еден од најкористените рецепти на домашните медиуми, „преземање“ вести од други медиуми, без проверка на ифнромациите.

За познавачите на правилата за „листинг“ на земјите, некои од правилата кои важат во англо-франкофонските говорни подрачја и кои вообичаено се практикуваат во вакви пригоди (името на земјата, па додавките во пост позиција) , секако очигледно е каква „турлитава“ се случила овде. Името на земјата е наведено во иста линија, а под неа стои име на градот за кој важи временската прогноза.  Во суштина сајтот на медиум кој де факто не ословува под уставно име е обвинет за нешто непостоечко. Читателите на овие медиуми брзо сигнализираа за каква журналистичка лакрдија станува збор, па за среќа немаше некакви дипломатски последици од овој комичен, а во суштина тажен ;( „псевдо-настан“.

Грешки секако се случуваат, но елементарната неписменост, непрофесионално работење, наклонетоста кон скандализирање на информации и ароганцијата се секако најпроблематични.

Критичката свест, стручната наобразба, како и задолжителното проверување на информациите се покажаа, пред сé низ низа примери на пласирани „лажни“ или шеговити вести, како една од послабите страни на нашите медиуми, дури и за оние кои се уважуваат себе си како „најгледани“ и „најчитани“. Освен „Плус инфо“ кој објави корекција на информацијата, ниту еден од медиумите не собра сили да ја признае грешката и да објави исправка (спротивно на член 3 од Кодексот на ЗНМ), а камоли да се извини до своите гледачи/читатели/корисници.

Ако нашите медиуми ни се огледало кон светот, тогаш мора да се каже дека се работи за едно прилично искривено и матно огледало,а кризата на новинарството не е само од надворешен тип (во смисла на притисоци врз новинарите), туку е најмалку двострана. Нејзината внатрешна димензија, онаа внатре-новинарската, е круцијален дел од проблемот наречен сериозна криза на медиумите.